Dichterlijke opsommingen

Als schrijver kun je gebruik maken van een opsomming (ook wel: enumeratie). Een opsomming is niet meer dan een rijtje met dingen die volgens jou, als schrijver, bij elkaar horen. Maar je kunt er de lezer erg mee sturen.

Stel, je schrijft: ‘appelsap, pasta, tomaten, waspoeder, schoenveter’. Allemaal dingen die je kunt kopen in de supermarkt, zal je lezer denken; saai lijstje. Maak je daarvan: ‘appelsap, pasta, tomaten, waspoeder, een nieuwe relatie’, dan valt dat laatste in je opsomming op, omdat het zo anders is. Zo krijgt een saaie, opgedreunde, onpersoonlijke opsomming een verrassende draai. Een verrassende draai kun je ook op een andere manier maken: ‘kou, honger, oorlog, kriebel’. Dat laatste woord is een anti-climax: een opsomming van dingen die steeds erger lijken te worden, eindigt met iets wat dat niet is.

In deze oefening leer je als dichter een opsomming te gebruiken. We geven eerst nog meer informatie, en daarna ga je het zelf proberen. Daarbij mag je af en toe inspiratie opdoen bij bekende dichters.

Opsommingen kun je als schrijver dus om twee redenen gebruiken:

  1. om informatie overzichtelijk te ordenen voor je lezer, zodat je lezer die informatie kan onthouden. Wil je de opsomming zo gebruiken, dan moet je ervoor zorgen dat de dingen in je opsomming bij elkaar horen. Dat soort opsommingen bestaan vaak uit woorden of hele korte zinnen, en ze zijn niet te lang, want dan kan een lezer ze niet meer onthouden.
  2. om de lezer te ontregelen. Wil je de opsomming gebruiken om de lezer juist niét een voorspelbaar lijstje te geven, en zo de aandacht te vestigen op wat je wilt zeggen. Dan heb je vele opties. We laten er een paar zien als voorbeeld:
    • je kunt lezers helemaal in je tekst trekken door heel veel details van iets te beschrijven: ‘Hij zag de scooter die hij voor zijn verjaardag kreeg en hoorde al de piepende bandjes, voelde al de wind in zijn haren, rook al de benzine.’
    • je kunt zoveel mogelijk lezers in je tekst trekken door je lezersgroep steeds iets groter te maken: ‘Wie in Amsterdam, Doetinchem, Rotterdam, Eijsden, Breda, Wezep, Maastricht, Kruiningen, Leeuwarden, Alkmaar wil niet naar dat festival?’.

We gaan nu oefenen met opsommingen die je lezers ontregelen. Want dat is wat dichters graag doen. Om lezers te dwingen  lang na te denken over wat ze lezen, halen ze op allerlei manieren de vaart uit je lezen. Bijvoorbeeld met opsommingen.

De eerste stap is het maken van lijsten. Je kunt bijna overal een lijst van maken: een lijst van speelgoed dat je ooit had, een lijst van automerken, een lijst van klusjes die je deze week nog moet doen, et cetera.

  • Bedenk zelf vijf ideeën voor dit soort lijsten en schrijf op waar die lijsten een opsomming van zouden geven. Je hoeft de lijst dus niet te maken, alleen te bedenken waarvan je lijsten zou kunnen maken.
  • We gaan een gedicht lezen van K. Schippers, zie hieronder. Als je naar de titel kijkt (‘Wat je kan zien, maar niet kan horen’), zul je een opsomming verwachten. Misschien denk je zelf ook al meteen aan dingen die je wel kan zien, maar niet kan horen, maar laten we eens zien wat hij allemaal opsomt:

Wat je kan zien, maar niet kan horen

(fragment)

Een stilstaande auto
een lamp
een doosje lucifers dat op tafel ligt
een klok die stilstaat
een standbeeld
een schilderij
een kleur
een vliegtuig dat buiten gehoorsafstand is
een speld
een rebus
een postzegel
een oog
een chocolaatje
een weiland
een drempel
een getekend poppetje
een vingerafdruk
een plafond

  • Wat vind je van de opsomming: staan er dingen bij elkaar die bij elkaar verwacht, of juist niet?
  • Wat is het effect van die lijst op jou als lezer?
  • De lijst is niet compleet, daarom heeft de dichter er ‘(fragment)’ boven gezet. Kun je er nog vijf dingen bij verzinnen die op deze lijst zouden passen? Schrijf ze op.
  • Kijk nu nog eens opnieuw naar je vijf ideeën voor lijsten die je al maakte. Als je het leuk vindt mag je de ideeën  nog wijzigen. (Misschien heb je na het lezen van het gedicht van K. Schippers ineens nieuwe ideeën).
  • Kies de twee leukste ideeën uit, en maak daarvan echte lijstjes waar tien dingen op staan.
  • Lees het gedicht: ‘De ochtend erna  van Babs Gons. Zij maakt op verschillende plekken gebruik van opsommingen, lijstjes. Bedenk tijdens het lezen wat het idee achter die opsomming is. We geven een voorbeeld:

    terrassen, kantoren, ov, dierentuinen, pretparken, kroeg, clubs

    Het idee achter dit lijstje is: plekken waar je elkaar kunt ontmoeten.

  • Wat is het effect van opsommingen in de tekst? Wat zou er gebeuren als de dichter in plaats van de opsomming telkens maar één woord had gebruikt? (Dit hoef je niet op te schrijven)

Als het goed is heb je uit het gedicht van Babs Gons vier lijstjes gevist, en ze titels gegeven. (Je mag ook verdergaan als je er maar drie hebt gevonden, hoor).

  • Vul elk van de lijstjes aan met drie nieuwe items.

    Voorbeeld:

    Lijstje: terrassen, kantoren, ov, dierentuinen, pretparken, kroeg, clubs.
    Nieuwe items: stadsplein, hotellobby, theater
  • Opsommingen (lijstjes) kunnen gauw saai worden. Daarom verrijken zowel K. Schippers als Babs Gons de items op hun lijstje hier en daar met woorden die iets toevoegen, woorden die iets meer zeggen over de sfeer. Babs Gons schrijft in haar gedicht bijvoorbeeld ‘op elkaar gepakt in het ov’. Dat geeft een specifieker beeld dan ‘in het ov‘. Het geeft de situatie meer kleur en betekenis. Kies uit elk van de vier lijstjes die je bij haar vond twee items uit en schrijf er paar verrijkende woorden bij. Zorg dat haar tekst nog wat meer gaat leven!

 

  • Ga nu terug naar je eigen twee lijstjes en verrijk minstens vijf dingen in elke lijst, zodat je geen saaie opsommingen van enkele woorden meer hebt, maar twee levendige, originele lijsten van items. Deze zijn nu klaar.
  • Ga nu naar de overgebleven drie lege categorieën die je in de eerste stap hebt verzonnen (die vond je niet meteen de leukste maar nu ga je kijken of je ze toch interessant kan maken) en denk na over hoe ze in een verhalend gedicht zouden kunnen passen. Werk ze alledrie uit tot korte lijstjes van maximaal vijf items, verrijk ze waar je maar wilt.
  • En schrijf er een verhalend gedicht omheen. Kijk goed naar hoe Babs Gons dat doet!

 

Bronnen

Wout Sorgdrager Communicatie, Hoe schrijf je goede opsommingen?.
Schrijfvis, Dit is enumeratie – het maakt je tekst invoelbaar.

  • Wat vond je van de oefening, of wat heb je geschreven? Vul het hieronder in!

    Neem contact met ons op